Yönelme hâliyle kurulan iyelik yapıları

Romencede, belirli bir ismin kime ait olduğunu göstermek için vurgusuz bir yönelme zamiri (klitik) kullanılabilir. Günümüzün tarafsız kullanımındaki Îmi vizitez bunicii. (Büyükannemle büyükbabamı ziyaret ediyorum.) kalıbında îmi iyelik anlamı taşır: ziyaret edilen kişilerin kimin büyükanne ve büyükbabası olduğunu belirtir. Aynı biçimler sıradan dolaylı nesne anlamını da taşıyabilir; yorumu fiil ile isim grubu belirler.

Yönelme hâli iyeliği nasıl gösterir?

Vurgusuz yönelme zamirini fiille birlikte kullan ve iyelik ilişkisi içindeki varlığı belirli biçimdeki bir isimle belirt. Klitik, iyelik sahibini gösterirken isim kendi cinsiyetini ve sayısını korur.

İyelik bildiren klitik, iyelik ilişkisi içindeki isimle uyum göstermez. mâinile (eller) ve bagajele (bagajlar) sözcüklerinde çoğul biçimi ismin kendisi taşır; îți ve ne ise iyelik sahibini belirtir. Üçüncü kişide îi, özne olmayan tek bir iyelik sahibine; le ise birden fazla kişiye gönderme yapabilir. Bir yönelme klitiğinin "ona veya onlara" mı, yoksa "onun veya onların" mı anlamına geldiğini bağlam belirler.

Bu yapı sıradan bir dolaylı nesneden nasıl ayrılır?

Sıradan yönelme hâli bir alıcıyı ya da eylemden yararlanan kişiyi belirtir. İyelik yönelmesi ise fiilin etkilediği isimle ilişkili kişiyi gösterir. I-am trimis Mariei un mesaj. (Maria'ya bir mesaj gönderdim.) ile Îmi vizitez bunicii. (Büyükannemle büyükbabamı ziyaret ediyorum.) cümlelerini karşılaştır: ilk klitik alıcıyı, ikinci klitik ise bunicii sözcüğünün iyelik sahibini belirtir.

• Bir alıcı söz konusuysa fiil, birine yönelen aktarımı ya da eylemi anlatır: I-am trimis Mariei un mesaj. (Maria'ya bir mesaj gönderdim.)
• İyelik yönelmesinde belirli isim, eylemin etkilediği ya da eylemle ilgili olan varlıktır: Îți speli mâinile. (Ellerini yıkıyorsun.)
• İyelik sıfatı da kullanılabilir: Îți speli mâinile tale dil bilgisi açısından yorumlanabilir, ancak bu bağlamda gündelik dilin doğal seçimi yönelme klitikli yapıdır.

Ne zaman își, ne zaman îi kullanılır?

İyelik sahibi cümlenin öznesiyse dönüşlü își; başka biriyse dönüşsüz îi kullan. Bu ayrım, iyelik sahibinin özneyle ilişkisine dayanır; iyelik ilişkisi içindeki ismin cinsiyetiyle ilgili değildir.

Klitiğin isme bağlandığı edebî kalıp nedir?

Romencede iyelik bildiren vurgusuz yönelme klitiği, sufletu-mi (ruhum) örneğindeki gibi kısa çizgiyle isme bağlanabilir. Bu kalıp edebî ya da şiirseldir; gündelik konuşmada çağdaş ve tarafsız seçenek değildir. Günlük Romencede fiil merkezli kalıbı kullan: Îmi vizitez bunicii. (Büyükannemle büyükbabamı ziyaret ediyorum.)

• Çağdaş standart Romencede tarafsız kullanım: Și-a uitat cheile la birou. (Anahtarlarını ofiste unuttu.) Dönüşlü klitik özneye gönderme yapar.
• Edebî ya da şiirsel kullanım: Sufletu-mi se liniștește. (Ruhum sakinleşiyor.) Klitik, gündelik fiil merkezli konumda değil, isme bağlıdır.
• İyelik sıfatıyla tarafsız alternatif: Sufletul meu se liniștește. (Ruhum sakinleşiyor.) Bu, yönelme klitiği değil, ayrı bir iyelik yapısıdır.

Kaçınılacak hatalar

• "Benim" ya da "senin" anlamı taşıyan her ismin önüne iyelik yönelmesi getirme: îmi cartea gibi uydurma bir biçim değil, cartea mea (kitabım) kullan.
• Türkçe çeviride "onun" anlamı çıktığı için doğrudan își seçme. își biçimini yalnızca iyelik sahibi aynı zamanda özneyse kullan: Maria își caută cheile. (Maria kendi anahtarlarını arıyor.)
• sufletu-mi biçimini olağan konuşma kalıbı sanma. Bu edebî ya da şiirsel bir biçimdir; günlük Romencede klitik genellikle fiille birlikte kullanılır.