Kısaltmalar ve akronimler

Romencedeki kısa biçimlerin hepsinde aynı noktalama kullanılmaz. prof. (profesör) gibi bir sözcük kısaltması genellikle nokta alırken UE (Avrupa Birliği) gibi bir kurum akronimi ve km (kilometre) gibi bir ölçü birimi simgesi genellikle nokta almaz. Standart yazım, kısa biçimin neyi temsil ettiğine ve yerleşik biçimine bağlıdır.

Romence yazıda kısaltmalar ve akronimler nasıl ayrılır?

Kısaltma, bir sözcüğü veya ifadeyi kısaltır; akronim ise bir adın ilk harflerinden ya da parçalarından oluşturulan ve yazıda bir bütün olarak kullanılan kısa biçimdir. Doğru yazım için önce kısa biçimin türünü belirle, ardından İngilizcenin noktalama alışkanlıklarını aktarmak yerine güncel standart biçimi kullan.

Bir kısaltma ne zaman nokta alır?

Standart biçimde gösterilen noktayı kullan. Kısaltma, tam sözcüğün son harfini korumuyorsa genellikle nokta gerekir; ancak bazı geleneksel biçimler son harfi koruduğu hâlde yine de nokta alır.

• Tam sözcüğün son harfinden önce biten kısaltmalar genellikle sonda nokta alır: acad. (akademisyen), prof. (profesör), nr. (numara), vol. (cilt) ve etc. (ve benzeri).
• Bazı geleneksel kısaltmalar son harfi koruduğu hâlde yine de noktayla yazılır: dr. (doktor), lt. (teğmen) ve mr. (binbaşı). Bu biçimleri tek bir genel formülle türetmek yerine yerleşik yazımlarıyla öğren.
• Son harfi koruyan bazı biçimlerse nokta almaz: dl (bay), dna (bayan), vs (karşı) ve cca (yaklaşık). Yalnızca kısa olduğu için bir biçime nokta ekleme.
• Bitişik bir ilk harf dizisinde, içteki noktadan sonra genellikle boşluk bırakılmaz: B.P. Hasdeu. Bir ifadedeki kısaltılmış sözcükler ise boşlukla ayrılabilir: nr. crt. (sıra numarası). ș.a. (ve diğerleri) ve ș.a.m.d. (ve benzeri) gibi yerleşik ifadelerin boşluk düzenini aynen koru.

Akronimler ve kurum adları nasıl yazılır?

Romencedeki birçok kurum akronimi büyük harflerle ve noktasız yazılır: UE (Avrupa Birliği), ONU (Birleşmiş Milletler), BNR (Romanya Ulusal Bankası), ONG (sivil toplum kuruluşu) ve TVA (katma değer vergisi). Bu güncel örneklerde noktasız yazım, tarafsız ve daha kısa biçimdir.

• DOOM3, Romanya'da yaygın olarak bilinen C.F.R., S.U.A. ve U.E. gibi bazı biçimlerde iç noktaları isteğe bağlı kabul eder; ancak bu grup için daha kısa olan CFR, SUA ve UE biçimlerini önerir.
• Bazı biçimler gelenek gereği noktalarını korur; P.S. (not) ve P.P.S. (nota eklenen ikinci not) buna örnektir. Noktasız yazım kalıbını mekanik biçimde uygulamak yerine bunları sözlükte yer alan biçimleriyle öğren.
• Sıradan cins isimlere dönüşmüş akronimler, laser, radar ve aragaz örneklerinde olduğu gibi küçük harflerle ve noktasız yazılabilir. Bir zamanlar daha uzun bir ifadeden türemiş olmalarından çok, bugün sözcük dağarcığındaki konumları önemlidir.
• Büyük harf kullanımı da yazım kuralının parçasıdır: her kısaltmayı büyük harflere çevirme ve özel addan oluşan bir akronimi küçük harflerle yazma. Romencede büyük harflerin daha geniş kullanımı için büyük harf kullanımı başlığına bak.

Romence ekler bir kısaltmaya nasıl bağlanır?

Bir kısaltma veya simge Romence çoğul eki ya da belirli tanımlık aldığında eki kısa çizgiyle bağla. Kısaltmanın kendi noktalarını ve büyük-küçük harf düzenini değiştirme. Türkçede tanımlık sistemi yoktur; burada "belirli tanımlık" Romenceye ait bir dil bilgisi terimidir.

Bu kısa çizgi, Romencenin bazı yabancı veya harflerden oluşan biçimlere ek getirirken kullandığı yazım ilkesidir. Bu kural DVD biçimini DVDs yapmaya ya da DVDul biçimini kısa çizgisiz tek bir dizi hâlinde yazmaya izin vermez; temel kısa çizgi kalıpları başlığına bak.

Cümle içindeki noktalamaya ne olur?

Bir kısaltmaya ait nokta o kısaltmanın parçası olarak kalır; ancak kısaltma cümlenin sonunda yer alıyorsa nokta iki kez yazılmaz. Kısaltmadan sonra başka bir sözcük geliyorsa sondaki noktayı normal bir boşluk izler.

• Ardından başka bir sözcük geliyorsa kısaltmadan sonra boşluk bırak: Am discutat cu prof. Ionescu. (Profesör Ionescu ile konuştum.)
• Cümlenin sonunda ikinci bir nokta ekleme: Documentul are 3 p. (Belge 3 sayfadır.) p harfinden sonraki nokta hem kısaltmayı hem de cümle sonunu gösterir.
• Ölçü birimi simgeleri farklıdır: 5 km, 2 kg ve 12 cm biçimlerini noktasız yaz. Bu simgeler teknik kurallara uyar ve belirlenmiş büyük-küçük harf düzenlerini korur.
• Kısa bir biçimde Romence harfler varsa bunların işaretlerini koru: ș.a., î.e.n. (milattan önce) ve kısaltmanın yerleşik yazımının büyük harf gerektirdiği durumlarda Ț. Bu işaretlerin eksik olması farklı bir noktalama seçeneği değil, yazım hatasıdır. Harflerin kendisi hakkında bilgi için Romence aksan işaretleri başlığına bak.

Hangi dil düzeyi ve kullanım tercihleri önemlidir?

Günümüz standart Romencesinde resmî, akademik ve idari metinlerin yanı sıra özenle hazırlanmış gündelik metinlerde de güncel standart biçim kullanılır. Uzmanlık alanları kendilerine özgü kuralları olan simgelerden veya uluslararası biçimlerden yararlanabilir. Bir akronim uzmanlar için tanıdıkken genel okuyucu için anlaşılmaz olabilir. Geniş bir kitleye yönelik belgelerde bilinmeyen bir akronimi ilk geçtiği yerde açık yazmak, farklı bir Romence dil bilgisi kuralı değil, metni anlaşılır kılmaya yönelik bir tercihtir.

Kaçınılacak hatalar

• Tüm kısa biçimlere tek bir nokta kuralı uygulama: prof. ve UE farklı kurallara uyar.
• Bitişik bir akronimin içine ya da harfleri arasına boşluk ekleme: BNR yaz, B N R değil.
• Ölçü birimi simgesine nokta ekleme: simge cümlenin sonunda değilse 10 km yaz, 10 km. değil.
• Romence tanımlığı veya çoğul ekini doğrudan harflere bitiştirme: DVD-ul ve DVD-uri yaz, DVDul ya da DVDuri değil.
• Kısaltma cümlenin sonunda yer aldığında noktayı iki kez yazma: Documentul are 3 p. yaz, Documentul are 3 p.. değil.