Romencede ulaç (gerunziu)

Romencede ulaç (zarf-fiil; gerunziu), çoğu zaman başka bir eylemle aynı anda gerçekleşen bir eylemi anlatan çekimsiz fiil biçimidir: Plecând spre gară, am sunat-o pe Ana. (Tren istasyonuna doğru yola çıkarken Ana'yı aradım.) Türkçede genellikle -erek/-arak ya da -ken yapılarıyla karşılanabilir; ancak iki dilin sistemleri sözcüğü sözcüğüne örtüşmez.

Romencede ulaç nasıl oluşturulur?

Mastar gövdesinden başla. Sonu -a, -e, -ea veya -î ile biten fiillerin çoğunda -ând, sonu -i ile biten fiillerde ise -ind kullan; ardından gövde ya da yazım değişikliği olup olmadığını kontrol et.

Mastarın sonu güvenilir bir başlangıç noktasıdır, ama görünen mastar biçimini değişiklik yapmadan kullanamazsın. Örneğin, a vedea fiili vedând değil văzând, a merge fiili de mergeând değil mergând olur. Ulaç kendi başına kişi veya sayı bildirmez.

Hangi gövde ve yazım değişiklikleri yaygındır?

Bazı yaygın fiiller, ulaç ekinden önce ünsüz veya ünlü değişikliğine uğrar. Sonu -ia, -ie, -chea ya da -ghea ile biten bazı fiiller de -ind kalıbını kullanır. Bu nedenle harfleri mekanik biçimde eklemek yerine sözcüğün bütün biçimini öğren.

Bu değişiklikler her fiilin kendi biçimine bağlıdır. İlgili şimdiki zaman gövde değişimleri yararlı bir temel sunabilir, ancak şimdiki zaman çekiminin ulacı kendiliğinden göstereceğini varsayma.

Hangi yaygın fiillerin özel ulaç biçimleri vardır?

Çok sık kullanılan düzensiz fiillerin ulaçlarını ayrı sözcükler gibi öğren. En yararlı biçimler şunlardır.

Örneğin, Fiind obosit, m-am culcat devreme. (Yorgun olduğum için erken yattım.) ve Având puțin timp, am luat un taxi. (Vaktim az olduğu için taksiye bindim.) Vrând, a vrea fiilinin ulaç biçimidir; mastarın tamamı korunup sonuna bir ek getirilerek oluşturulmaz.

Zamir klitikleri ulaca nasıl eklenir?

Vurgusuz bir kişi veya dönüşlülük zamiri ulaçtan sonra gelir ve kısa çizgiyle ona bağlanır. Ulaç, klitikten önce genellikle ek bir -u alır; temel kalıptaki istisna, dişil tekil belirtme hâli klitiği o'dur.

İki klitik birlikte kullanıldığında yönelme hâli klitiği önce gelir: părându-ți-se (sana öyle görünürken) ve dându-mi-l (onu bana verirken). Bu birleşimlerde kısa çizgi zorunludur. Zamiri văzând mă örneğindeki gibi ulaçtan sonra ayrı yazma.

Ulaç nasıl olumsuz yapılır?

Ulacı doğrudan olumsuz yapmak için biçimin başına ne- olumsuzluk ön ekini getir. Bu ön ek ulaçla bitişik yazılır; ardından gelen klitik ise kısa çizgiyle bağlı kalır.

Son satır, mai sözcüğünün ne- ile ulaç arasına girebildiğini gösterir: nemaivăzând, nemaiauzind ve nemaigândindu-mă artık görmeme, duymama veya düşünmeme anlamı verir. Bu yapı, çekimli fiillerin nu ile yapılan olağan olumsuzluğundan farklıdır; temel kalıp için Romencede nu ile olumsuzluk başlıklı makaleye bak.

Romencede ulaç hangi anlamları ifade edebilir?

Ulaç genellikle ek bir yüklemsel öge olarak ya da eylemin biçimini, zamanını, nedenini veya koşulunu belirten bir öge olarak kullanılır. Romencede doğrudan önüne edat gelmez.

Kendi öznesi açıkça belirtilmeyen bir ulaç öbeğinde, temel cümlenin öznesi normalde ulacın da öznesi kabul edilir: Intrând în cameră, Maria m-a salutat. (Odaya giren ve beni selamlayan kişi Maria'ydı.) Özneler farklıysa özellikle bir algılama fiilinden sonra ikinci kişiyi açıkça belirt: L-am auzit pe Andrei cântând. (Andrei'nin şarkı söylediğini duydum.)

Türkçedeki fiilimsi yapılar neden her zaman Romence ulaçla karşılanmaz?

Türkçe, Romencenin farklı yapılarla anlattığı işlevler için çeşitli fiilimsi ekleri kullanır. Romence, cümledeki göreve uygun yapıyı seçer; dolayısıyla ulaç yalnızca olası karşılıklardan biridir.

Ulaç nadiren o mână tremurândă (titreyen bir el) örneğindeki gibi uyum gösteren bir niteleyici olarak kullanılabilir. Ancak bu kullanım, Türkçedeki her sıfat-fiil biçiminin genel karşılığı değildir. Türkçede Okumayı seviyorum gibi bir etkinlik tümlecini Romencede anlatmak için Îmi place să citesc şimdiki zaman dilek-istek kipi yapısını kullan; Romencede şimdiki zaman dilek-istek kipi başlıklı makalede bu kalıp ayrıntılı olarak açıklanır.

Kaçınılacak hatalar

• -ând veya -ind ekini mastarın tamamına getirme: a vedea fiili vedeaând ya da vedind değil văzând olur.
• Eki yalnızca yazıdaki son ünlüye bakarak seçme. Her iki mastar da -e ile bitse de özel biçimli a scrie → scriind ile a deschide → deschizând örneklerini karşılaştır.
• Klitikleri ulaçtan sonra kısa çizgiyle yaz: văzându-mă, văzând-o ve dându-mi-l.
• Olumsuz ulaçta ne- ön ekini biçimin içinde kullan: ayrı yazılan nu değil, nevăzând ve nescriind.
• Anlaşılan özneyi kontrol et. Plecând de la birou, am sunat-o pe Ana cümlesi normalde ofisten ayrılan ve Ana'yı arayan kişinin aynı olduğunu, Ana'nın ayrılmadığını anlatır.
• Türkçedeki her fiilimsi yapıyı Romencede ulaçla karşılamaya çalışma; Romence gerektirdiğinde çekimli bir cümle, ilgi cümlesi veya să yapısı kullan.