Dil bilgisi terimleri, cümlelerde zaten gördüğün kalıplara verilen adlardır. Copilul citește o carte interesantă. (Çocuk ilginç bir kitap okuyor.) cümlesinde copilul ve carte isim, citește fiil, interesantă ise sıfattır.
Önce hangi dil bilgisi terimlerini öğrenmelisin?
Önce şu üç soruyu birbirinden ayır: Bu ne tür bir sözcük, bu cümlede hangi görevi üstleniyor ve hangi dil bilgisel biçim kullanılıyor?
| İnceleme düzeyi | Soru | Örnek |
|---|---|---|
| Sözcük sınıfı veya sözcük türü | Bu ne tür bir sözcük? | citește bir fiildir. |
| Cümledeki görev veya sözdizimsel işlev | Burada hangi görevi üstleniyor? | Maria citește. (Maria okuyor.) cümlesinde Maria öznedir. |
| Dil bilgisel biçim | Bu bağlama hangi biçim uyar? | Noi citim. (Biz okuyoruz.) cümlesinde citim, şimdiki zamanın birinci çoğul kişi biçimidir. |
Bu ne tür bir sözcük?
Sözcük sınıfı, diğer adıyla sözcük türü, dil bilgisi açısından benzer davranan sözcükleri bir araya getirir. Bu kütüphanede en sık karşılaşacağın sözcük türleri şunlardır.
| Terim | Sade açıklama | Romence örnek |
|---|---|---|
| İsim | Bir kişiye, yere, nesneye veya kavrama gönderimde bulunur | copil (çocuk), București (Bükreş), carte (kitap), liniște (sessizlik) |
| Fiil | Bir eylem, olay veya durum bildirir | a citi (okumak), a fi (olmak) |
| Sıfat | Bir ismi niteler veya sınıflandırır ve onunla uyum gösterebilir | o carte interesantă (ilginç bir kitap) |
| Zamir | Bir kişiyi ya da varlığı isimle adlandırmadan ona gönderimde bulunur | Ea citește. (O okuyor.) |
| Tanımlık | Bir ismin belirsiz ya da belirli olduğunu işaretlemeye yardımcı olur; Türkçede tanımlık sistemi yoktur | o carte (bir kitap), cartea (söz konusu kitap) |
| Sayı sözcüğü | Sayı veya sıra bildirir | două cărți (iki kitap), al doilea student (ikinci öğrenci) |
| Zarf | Durum, zaman, yer veya derece gibi bilgiler ekler | citește repede (hızlı okuyor) |
| Edat | Bir isim veya zamirin yer aldığı ilişkiyi belirtir | la școală (okulda / okula) |
| Bağlaç | Sözcükleri, sözcük gruplarını veya cümleleri birbirine bağlar | ceai și cafea (çay ve kahve) |
Bir isimle birlikte kullanılan ve onu belirleyen ya da miktarını bildiren sözcükler için pratik bir terim olarak belirleyici sözcüğüyle de karşılaşacaksın. Örneğin acest student (bu öğrenci) ifadesinde acest bir belirleyicidir. Romence kaynaklarda acest için sıkça adjectiv pronominal (zamirsel sıfat) terimi kullanılır. Bu terimler aynı kullanımı farklı biçimlerde açıklar; Romence biçim değişmez. Daha kapsamlı sınıflandırma için sözcük türlerine genel bakış başlıklı makaleye bak.
Cümlede hangi görevi üstleniyor?
Cümledeki görev, bir sözcüğün veya sözcük grubunun belirli bir cümlede ne yaptığını açıklar. Maria citește cartea. (Maria kitabı okuyor.) cümlesinde Maria özne, citește çekimli fiil ve yüklem, cartea ise doğrudan nesnedir.
| Terim | Sade açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Özne | Çekimli fiilin kişisini ve sayısını normalde belirleyen isim grubu veya zamir | Maria citește. cümlesindeki Maria |
| Çekimli fiil | Zaman veya kip ve genellikle kişi ile sayı bildiren fiil biçimi | Maria citește. cümlesindeki citește |
| Yüklem | Basit bir cümlede fiil çevresinde kurulan ve özne hakkında temel yargıyı bildiren bölüm | Maria citește. cümlesindeki citește |
| Doğrudan nesne | Geçişli bir fiilin nesnesi olarak kullanılan isim grubu veya zamir | Maria citește cartea. cümlesindeki cartea |
| Sözcük öbeği | Tek bir birim gibi birlikte işleyen sözcük grubu | o carte interesantă bir isim öbeğidir |
| Cümlecik | Bir yüklem çevresinde kurulan birim; bir cümlede bir veya daha fazla cümlecik bulunabilir | Maria citește. tek bir cümleciktir |
Sözcük türü ile cümledeki görev birbiriyle çelişmez. Cartea, Maria citește cartea. cümlesinde doğrudan nesne, Cartea este interesantă. (Kitap ilginçtir.) cümlesinde ise özne olsa da isim olarak kalır. Özne, yüklem ve nesne başlıklı makale bu görevleri daha ayrıntılı açıklar.
Sözcüklerin biçimi nasıl değişir?
Biçim, bir sözcüğün belirli bir bağlamda kullanılan hâlidir. Çekim, yeni bir sözlük sözcüğü oluşturmadan dil bilgisel bilgi aktarmak için sözcüğün biçimini değiştirir: fiiller çekimlenir; isimler, zamirler, tanımlıklar ve sıfatlar ise ad çekimine girebilir.
| Terim | Sade açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Mastar veya sözlük biçimi | Bir fiili adlandırmak için kullanılan biçim | a citi (okumak) |
| Çekimli biçim | Özneye, zamana ve kipe göre seçilen fiil biçimi | Noi citim. (Biz okuyoruz.) cümlesindeki citim |
| Gövde | Belirli bir biçimi oluşturmak için kullanılan taban | citim sözcüğündeki citi- |
| Son ek | Dil bilgisel bilgi bildirebilen sondaki unsur | citim sözcüğündeki -m, birinci çoğul kişiyi gösterir |
| Fiil çekimi | Fiil biçimlerini değiştiren sistem veya süreç | citesc, citești, citește, a citi fiilinin şimdiki zaman biçimleridir |
| Ad çekimi | Özellikle isimlerde ve onlarla bağlantılı sözcüklerde sayı ile hâli bildiren biçimler sistemi | fată, belirli tamlayan veya yönelme hâlinde fetei olur |
Biçimlerin taşıdığı özellikler
Dil bilgisel özellik, bir biçim veya yapı aracılığıyla aktarılan bilgidir. Bu terimleri şimdiden tanıyabilir, her sistemi daha sonra ayrıntılı olarak öğrenebilirsin.
| Özellik | Sade açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Cinsiyet | İsimleri eril, dişil veya nötr olarak ayıran sınıflandırma; isimle uyum gösteren sözcükleri etkiler | un băiat bun (iyi bir oğlan), o fată bună (iyi bir kız) |
| Sayı | Tekil veya çoğul | o carte (bir kitap), două cărți (iki kitap) |
| Kişi | Konuşan için birinci, dinleyen için ikinci, diğer kişiler için üçüncü kişi | eu citesc (ben okuyorum), tu citești (sen okuyorsun) |
| Zaman | Bir durumu zaman içinde konumlandırır | Eu citesc. (Okurum / Okuyorum.), Eu am citit. (Okudum.) |
| Kip | Bir durumu bildirme, emir, olasılık ve benzeri biçimlerde sunar | Citește! (Oku!) emir kipindedir |
| Hâl | Bir isim grubunun cümle veya öbek içindeki ilişkisini belirtir | cartea fetei (kızın kitabı) ifadesinde fetei tamlayan hâlindedir |
| Belirlilik | Belirsiz bir gönderim ile belirli bir gönderimi birbirinden ayırır | o carte (bir kitap), cartea (söz konusu kitap) |
| Uyum | Bir sözcüğün ilgili özelliklerini başka bir sözcüğünkilerle eşleştirir | o fată bună (iyi bir kız), două fete bune (iki iyi kız) |
Çekim her zaman yalnızca bir ek getirmekten ibaret değildir. carte ile cărți örneğinde olduğu gibi gövde veya bir ünlü de değişebilir. Kısa bir kuralın yanıltıcı olabileceği durumlarda makale sözcüğün tam biçimini gösterir. Eşleşme kalıpları için uyumun nasıl işlediğine bak.
Kullanım etiketleri ne anlama gelir?
Bir makalede aksi belirtilmedikçe önce günümüzdeki nötr standart Romence öğretilir. Kullanım etiketi, başka bir biçimin hangi bağlamda yaygın olduğunu gösterir; bu, o biçimin kendiliğinden yanlış olduğu anlamına gelmez.
| Etiket | Bu kütüphanedeki anlamı |
|---|---|
| Nötr standart | Gündelik konuşma ve yazıya uygun, özel bir kullanım etiketi taşımayan çağdaş Romence |
| Konuşma dili | Gündelik konuşmaya özgü kullanım; yine de bütünüyle standart olabilir |
| Resmî | Özellikle resmî, özenli veya törensel bağlamlara uygun kullanım |
| Edebî | Gündelik nötr kullanıma değil, edebî veya sanatsal üsluba özgü kullanım |
| Eskimiş | Dilin daha eski bir dönemine özgü ve bugün nötr sayılmayan kullanım |
| Bölgesel | Genel standart Romence yerine belirli bir bölgeyle ilişkili kullanım |
Buradaki edebî etiketi, edebiyatla ilişkili bir üslubu ifade eder. Romence dil bilimi çalışmalarında çoğunlukla kuralları belirlenmiş standart dil için kullanılan limbă literară ifadesiyle aynı şey değildir. Konuşma ve yazı dili düzeyleri başlıklı makale bu tercihleri daha ayrıntılı açıklar.
Kaçınılacak hatalar
- Sözcük türü ile cümledeki görevi birbirine karıştırma. Bir isim, bir cümlede özne, başka bir cümlede nesne olabilir.
- Bir biçimi bağlamından ayrı değerlendirme. citește, Maria citește. (Maria okuyor.) cümlesinde şimdiki zamanın üçüncü tekil kişi biçimidir; Citește! (Oku!) cümlesinde ise ikinci tekil kişi emir biçimidir.
- Başka bir dildeki her dil bilgisi teriminin Romence okul dil bilgisinde bire bir karşılığı olmasını bekleme. Makaledeki anlamı kavramak için tanıma ve örneğe bak.
Ana citește cartea repede. cümlesinde hangi sözcük fiildir?
- Ana
- citește
- cartea
- repede
Citește çekimli fiildir: eylemi bildirir ve üçüncü tekil kişi özne Ana ile kullanılan şimdiki zaman biçimini taşır.
o carte, două cărți örneğinde hangi dil bilgisel özellik değişir?
- Sayı
- Zaman
- Kişi
- Kip
O carte tekil, două cărți ise çoğuldur; bu nedenle değişen özellik sayıdır.
Maria citește cartea. cümlesindeki Maria için hangi açıklama doğrudur?
- Özne görevindeki bir sıfat
- Doğrudan nesne görevindeki bir isim
- Özne görevindeki bir isim
- Yüklem görevindeki bir fiil
Maria, sözcük türü bakımından özel isim, cümledeki görevi bakımından öznedir; üçüncü tekil kişi fiili citește biçimini belirler.
Hangi cümlede uyum doğrudur?
- Fata este bun.
- Fata sunt bună.
- Fata este bună.
- Fata este buni.
Dişil tekil fata, dişil tekil sıfat bună ile kullanılır; üçüncü tekil kişi fiili de este biçimindedir.
cartea neden bir cümlede doğrudan nesne, başka bir cümlede özne olabilir?
- Her isim her zaman hem özne hem nesnedir
- Belirli tanımlık bir ismi fiile dönüştürür
- Romencede cümledeki görevler sabit değildir
- Sözcük türü ile cümledeki görev farklı özellikleri açıklar
Cartea isim olarak kalır, ancak cümledeki görevi bağlama göre değişir: Maria citește cartea cümlesinde nesne, Cartea este interesantă cümlesinde öznedir.