Romence, tamamlanmış bir olayı anlatıda ilerletmek için bileşik geçmiş zamanı (perfectul compus); geçmişteki bir durumu arka plan, hâl, alışkanlık ya da sürmekte olan eylem olarak sunmak için imperfect zamanı (imperfectul) kullanır: Când am intrat, Ana citea. (İçeri girdiğimde Ana kitap okuyordu.)
Temel karşıtlık nedir?
Geçmişteki bir olayı tamamlanmış ve olaylar dizisi açısından önemli görüyorsan perfectul compus kullan. Geçmişteki bir durumu içeriden gösteriyor, bitişini anlatıdaki bir sonraki olay olarak sunmuyorsan imperfectul kullan. Seçim, olayın ne kadar eski olduğuna değil, bakış açısına ve söylemin yapısına bağlıdır.
| Zaman | Tipik bakış açısı | Örnek |
|---|---|---|
| Perfectul compus | Tamamlanmış bir ana olay ya da olaylar dizisindeki bir adım | Am deschis ușa. (Kapıyı açtım.) |
| Imperfectul | Arka plandaki, sürmekte olan, tekrarlanan ya da alışkanlık hâline gelmiş bir durum | Ploua. (Yağmur yağıyordu.) |
| Farklı çerçevelerle ikisi de | Aynı durum, sınırları belli bir olay olarak da açık uçlu bir arka plan olarak da sunulabilir | Am locuit în Iași trei ani. / Când eram student, locuiam în Iași. (Iași'de üç yıl yaşadım. / Öğrenciyken Iași'de yaşıyordum.) |
İki biçimi nasıl tanırsın?
Bileşik geçmiş zaman makalesinde yardımcı fiil ve ortaçtan oluşan çekimlerin tamamını, imperfect makalesinde ise bu basit zamanın tüm çekimlerini bulabilirsin. Bu karşıtlığı anlamak için iki kalıbı tanıman yeterli: perfectul compus için am/ai/a/am/ați/au + geçmiş zaman ortacı; imperfectul içinse eram, citeai, mergea ve lucrau gibi biçimler.
| Kişi | Bileşik geçmiş zamanda a citi | Imperfect zamanda a citi |
|---|---|---|
| eu | am citit (okudum) | citeam (okuyordum / okurdum) |
| tu | ai citit (okudun) | citeai (okuyordun / okurdun) |
| el / ea | a citit (okudu) | citea (okuyordu / okurdu) |
| noi | am citit (okuduk) | citeam (okuyorduk / okurduk) |
| voi | ați citit (okudunuz) | citeați (okuyordunuz / okurdunuz) |
| ei / ele | au citit (okudular) | citeau (okuyorlardı / okurlardı) |
Geçmişteki olayların zaman çizelgesini nasıl kurarsın?
Önce dinleyenin dikkatini çekmek istediğin olayı belirle. Ardından diğer bilgilerin bu olayın arka planını mı oluşturduğuna, yoksa tamamlanmış başka bir adım mı olduğuna karar ver. Şu sırayı izleyebilirsin:
- Hikâyedeki referans noktasını bul: bir an, başka bir olay ya da konuşanın şimdiki zamandaki bakış açısı.
- Bu referans noktasına kadar bitmiş olarak sunduğun bir olay için perfectul compus kullan: Am ajuns la gară. (Gara vardım.)
- O sırada zaten sürmekte olan bir eylem, bir durum ya da olayı çevreleyen koşullar için imperfectul kullan: Așteptam trenul. (Treni bekliyordum.)
- Art arda tamamlanan adımlar için bileşik geçmiş zamanı kullan: Am cumpărat biletul și am urcat în tren. (Bileti aldım ve trene bindim.)
- Cümlenin tamamını yeniden oku. Bir bağlaç ya da zaman ifadesi belirli bir yorumu düşündürebilir, ancak son seçimi amaçlanan bakış açısı ve bağlam belirler.
Kesinti ve sıralama nasıl anlatılır?
Bir eylemin başka bir eylemi kesmesi bu iki zamanın klasik bir birleşimidir: daha uzun süren ya da gelişmekte olan durum imperfect zamanda, bu sırada gerçekleşen olay ise bileşik geçmiş zamanda kullanılır. İki olay da tamamlanmış adımlar olarak sunuluyorsa ikisi de bileşik geçmiş zamanda olabilir.
| Söylemdeki işlev | Romence | Neden? |
|---|---|---|
| Arka plan ve kesinti | În timp ce citeam, a sunat telefonul. (Ben kitap okurken telefon çaldı.) | Citeam arka planı açar; a sunat ise bu arka plana giren olayı belirtir. |
| Arka plandaki durum ve varış | Când am ajuns, era deja întuneric. (Vardığımda hava çoktan kararmıştı.) | Am ajuns tamamlanmış bir varışı, era ise bu varışı çevreleyen durumu anlatır. |
| Tamamlanmış iki adım | Am deschis fereastra și am aerisit camera. (Pencereyi açtım ve odayı havalandırdım.) | İki bileşik geçmiş zaman biçimi, anlatıyı bir olaydan diğerine ilerletir. |
| Eş zamanlı iki arka plan durumu | Ploua și vântul bătea puternic. (Yağmur yağıyor, rüzgâr da şiddetle esiyordu.) | İki imperfect biçimi de olaylar dizisini ilerletmek yerine sahneyi kurar. |
Alışkanlıklar ve durumlar nasıl anlatılır?
Tekrarlanan ya da alışkanlık hâline gelmiş bir durumu geçmişteki bir dönemin düzeni olarak sunuyorsan imperfect zamanı kullan: Când eram copil, mă jucam afară în fiecare seară. (Çocukken her akşam dışarıda oynardım.) Tamamlanmış olayları tek tek sayıyor ya da sınırlarını belirliyorsan bileşik geçmiş zamanı kullan: În vacanța aceea am mers de trei ori la munte. (O tatilde üç kez dağa gittik.)
Durumlarda da aynı bakış açısı karşıtlığı vardır. Bir durum arka plan olabilir: Eram obosit când am ajuns acasă. (Eve vardığımda yorgundum.) Tamamlanmış bir dönem ya da değerlendirme olarak da sunulabilir: Am fost obosit după călătorie. (Yolculuktan sonra yorgundum.) İkinci cümlede yorgunluk bir anda eyleme dönüşmez; yalnızca sınırları belli bir deneyim olarak çerçevelenir.
Zaman ifadeleri doğru zamanı seçmek için yeterli mi?
Hayır. Zaman ifadeleri ipucu verir, ancak belirli bir zamanı otomatik olarak gerektirmez. Ieri (dün), atunci (o zaman), în fiecare zi (her gün) ve la ora opt (saat sekizde) gibi ifadeler iki zamanla da kullanılabilir. Konuşanın zaman aralığını nasıl sunduğuna dikkat et.
| Zaman ifadesi | Romence | Yorum |
|---|---|---|
| ieri | Ieri am lucrat până la șase. (Dün saat altıya kadar çalıştım.) | Çalışma süresi tamamlanmış olarak sunulur. |
| ieri | Ieri, la ora șase, lucram. (Dün saat altıda çalışıyordum.) | Saat altı, sürmekte olan eylemin içinden bir kesittir. |
| în fiecare seară | În fiecare seară citeam înainte de culcare. (Her akşam yatmadan önce kitap okurdum.) | Tekrarlanan eylem geçmişteki bir alışkanlıktır. |
| în fiecare seară | În fiecare seară din săptămâna trecută am citit câte un capitol. (Geçen hafta her akşam birer bölüm okudum.) | Sınırları belli hafta ve bitirilen bölümler, ayrı olayların tamamlandığını gösterir. |
Türkçe karşılık neden tek başına doğru zamanı göstermeyebilir?
Türkçede süreklilik, alışkanlık ve tamamlanmışlık çoğu zaman fiil biçiminde açıkça görülür. Yine de yalnızca çeviriye bakarak Romencedeki zamanı her zaman seçemezsin; olayın nasıl çerçevelendiğini de hesaba katmalısın. Am stat la bibliotecă două ore și apoi am plecat. (Kütüphanede iki saat kaldım, sonra ayrıldım.) ile Când învățam pentru examen, stăteam la bibliotecă în fiecare seară. (Sınava hazırlanırken her akşam kütüphanede kalırdım.) cümlelerini karşılaştır. İlk anlatım olayları tamamlar; ikincisi ise bir dönem içindeki düzenli davranışı betimler.
Başka hangi anlamları tanımalısın?
Imperfect zaman, Türkçedeki sürmekte olan eylem anlamıyla sınırlı değildir. Geçmişte kurulan bir çerçeve içinde devam eden zihinsel bir durumu anlatabilir: Credeam că ai plecat deja. (Çoktan ayrıldığını sanıyordum.) Şimdiki zamana yönelik bir isteği yumuşatmak için de kullanılabilir: Voiam să vă întreb ceva. (Size bir şey sormak istiyordum.) Bunlar yerleşik söylem tercihleridir; bu nedenle onları tek bir Türkçe zaman anlamına zorlamak yerine kalıp olarak öğren.
Bu makale, perfectul compus ile imperfectul arasındaki günümüz standart Romencesine ait tarafsız karşıtlığı ele alır. Romence pluperfect, geçmişteki başka bir referans noktasından önce tamamlanmış olaylar için ayrı bir seçenektir. Basit geçmiş zamanın ise kendine özgü bölgesel ve edebî bir kullanım alanı vardır.
Kaçınılacak hatalar
- Türkçedeki her “-yordu” biçimini mekanik olarak imperfect zamanla karşılama. Geçmişte sürmekte olan bir durum için imperfect zamanı, aynı eylem tamamlanmış bir olay olarak çerçevelendiğinde ise bileşik geçmiş zamanı kullan: Am citit cartea. (Kitabı okudum.)
- Ieri ifadesinin her zaman perfectul compus, în fiecare zi ifadesinin de her zaman imperfectul gerektirdiğini düşünme. Dönemin tamamlanmış olarak mı, yoksa arka plan ya da alışkanlık olarak mı sunulduğunu kontrol et.
- Bir fiil yalnızca durum bildirdiği için onu her zaman imperfect zamanda kullanma. Eram bolnav când m-ai sunat cümlesinde durum arka plandadır; Am fost bolnav toată săptămâna cümlesinde ise hastalık tamamlanmış bir dönem olarak çerçevelenir.
- Başka bir olaydan önce gerçekleşen her olay için imperfect zamanı kullanma. Am deschis ușa și am intrat cümlesindeki iki eylem de tamamlanmış birer adımdır; imperfect zamanı arka plan ya da gelişmekte olan olaylar için kullan.
- Perfectul compus ile pluperfect zamanı karıştırma. Am plecat, “ayrıldım” demektir. Geçmişteki başka bir olaydan önce tamamlanmış bir olay için pluperfect makalesinde açıklanan ayrı biçim gerekir.
Hangi cümle “Ben vardığımda Ana kitap okuyordu” anlamına gelir?
- Când am ajuns, Ana a citit.
- Când am ajuns, Ana citea.
- Când ajungeam, Ana a citit.
- Când am ajunge, Ana citea.
Am ajuns varışı tamamlanmış bir olay olarak sunarken citea, Ana'nın okuma eyleminin o sırada sürdüğünü gösterir. Diğer seçenekler ya bakış açısını değiştirir ya da bağlamla uyuşmayan bir şart biçimi kullanır.
Cümleyi arka plan oluşturan biçimle tamamla: În timp ce noi ___ spre casă, a început ploaia.
- mergeam
- am mers
- mersesem
- vom merge
Mergeam imperfect zamandadır ve yağmur başladığında eve doğru ilerleme eyleminin sürdüğünü gösterir. Am mers hareketi tamamlanmış bir olay olarak sunar; mersesem pluperfect, vom merge ise gelecek zamandır.
Hangi cümle tamamlanmış iki olayı art arda sunar?
- Când am intrat, el dormea.
- La ora opt, lucram în birou.
- Am deschis fereastra și am aerisit camera.
- Când eram copil, mergeam la bunici vara.
Am deschis ve am aerisit biçimlerinin ikisi de bileşik geçmiş zamandadır; bu nedenle cümle tamamlanmış bir adımdan diğerine ilerler. Diğer cümleler arka plan, sürmekte olan bir kesit ya da alışkanlık için imperfect zamanı kullanır.
Hangi cümle arka plandaki bir durum ile tamamlanmış bir varışı doğru biçimde birleştirir?
- Eram obosit când am ajuns acasă.
- Am fost obosit când ajungeam acasă.
- Eram obosit când ajungeam acasă.
- Am fost obosit când am ajunge acasă.
Eram yorgunluk durumunu arka plan olarak, am ajuns ise varışı tamamlanmış bir olay olarak sunar. İkinci ve üçüncü seçenekler varışı sürmekte olan ya da alışılmış bir eyleme dönüştürür; son seçenek ise când sonrasında bağlamla uyuşmayan bir biçim kullanır.
Hangi cümle, belirli bir zaman ifadesi içermesine rağmen geçmişteki bir alışkanlık için imperfect zamanı kullanır?
- Ieri am citit două capitole.
- În vacanța aceea am mers de trei ori la munte.
- Ieri, la ora șase, am terminat lucrul.
- Când eram copil, mă jucam afară în fiecare seară.
Mă jucam imperfect zamandadır çünkü cümle çocukluk döneminde tekrarlanan bir davranışı anlatır. Diğer cümleler tamamlanmış olayları saymak ya da sınırlarını belirtmek için bileşik geçmiş zamanı kullanır; seçimi tek başına zaman ifadesi belirlemez.